Ęsilegt ęvintżri Nóbelbręšranna

Öll žekkjum viš žį sögu hvernig olķuišnašurinn varš upphaflega til. Vestur ķ Bandarķkjunum, žegar "brjįlaš" Drake notaši sérstakan bor til aš nį olķu śr jöršu viš bęinn Titusville ķ Pennsylvanķu.

drake_oil_well.gif

Žaš var vel žekkt žarna ķ Pennsylvanķu į 19. öldinni aš olķa gubbašist vķša upp um holur og sprungur. Bęndum til sįrra leišinda, žar sem žessum óžverra fylgdi megn ólykt, auk žess sem žetta mengaši vatnsból bśsmala.

En einmitt vegna olķunnar sem žarna mįtti vķša finna ķ jaršveginum, varš Pennsylvanķa fyrir valinu žegar menn sįu peningamöguleika i žvķ aš nį olķu śr jöršu. Til žess m.a. aš keppa viš hvallżsi sem lampaeldsneyti, en verš į žvķ hafši hękkaš mikiš vegna fękkunar hvala afvöldum ofveiši. Žannig er upphaf olķuleitar ķ reynd nįtengt Moby Dick.

Jį - olķuvinnsla er oftast sögš eiga uppruna sinn ķ Bandarķkjunum. En eins og svo margt annaš sem er fullyrt ķ heiminum, er žetta ekki alveg kórrétt. Žegar Drake hitti ķ mark var olķuvinnsla nefnilega komin į fullt į allt öšrum staš ķ veröldinni. Langt ķ austri viš strendur hins landlukta og dularfulla Kaspķahafs. Ķ landinu žar sem Thor Heyerdahl taldi sjįlfa ęsina vera upprunna. Nįnar tiltekiš ķ žeim hluta rśssneska keisaradęmisins sem liggur milli Rśsslands og Ķran - og nefnist Azerbaijan.

Žaš er óneitanlega svolķtiš sérstök tilfinning fyrir Orkubloggarann aš vera kominn hér aš ströndum Kaspķahafsins og einungis örstutt frį landamęrunum aš Ķran. En žaš er sossum ekkert nżtt aš orkužyrstir Noršurlandabśar geiri sér erindi į žessar fjarlęgu slóšir. Slóšir sem hafa aš geyma einhverjar mestu og alręmdustu olķulindir veraldarinnar.

nobel_brothers_petersburg_1843.jpg

Žaš voru nefnilega einmitt nįfręndur bęši Orkubloggarans og Thor's Heyerdahl, sem voru brautryšjendur ķ aš leita og vinna olķu hér ķ Azerbaijan. Žar voru į feršinni Svķar; sęnski bręšurnir og athafnamennirnir Róbert og Lśšvķk Nóbel

Žeir Róbert og Lśšvķk voru stóru bręšur Alfrešs Nóbel, sem Nóbelsveršlaunin eru kennd viš. Žetta voru allt saman miklir išjuhöldar og uppfinningamenn og voru meš mikil og góš višskiptasambönd ķ Sankti Pétursborg og vķšar ķ Rśsslandi. Žau sambönd komu bęši til vegna żmissa višskipta žeirra sjįlfra ķ Rśsslandi, en žó ekki sķšur vegna višskiptatengsla föšur žeirra; Immanśels Nóbel.

Immanśel hafši hagnast vel į žeirri uppfinningu sinni aš bśa til krossviš og einnig hannaši hann og smķšaši gufuvélar ķ skip. En žaš var hergagnaišnašurinn sem skapaši fjölskyldunni mestu tekjurnar. Immanuel Nobel gerši žaš sérstaklega gott į   tundurduflum sem hann žróaši og seldi Nikulįsi I Rśssakeisara. Enda žurfti keisaraveldiš į öllum nżjum hergögnum aš halda ķ Krķmstrķšinu, sem geisaši um mišja 19. öldina og var eiginlega fyrsta tęknivędda styrjöld sögunnar.

nobel-naval-mines-tested-drawing.jpg

Žannig mį segja aš Nóbel-fjölskyldan hafi snemma byrjaš aš maka krókinn į strķšsrekstri. Enda kannski lógķskt aš hugvitssamir menn reyndu fyrir sér ķ žeim bissness; 19. öldin var mikill óróatķmi vķša ķ Evrópu og hönnun nżrra strķšstóla žvķ įbįtasamur bransi. 

Reyndar fór svo aš aušlegš Nóbelanna varš nįnast aš engu žegar Krķmstrķšinu lauk snemma įrs 1856 og vopnasalan hrundi. Fyrirtęki föšurins ķ Skt. Pétursborg fór ķ žrot og var yfirtekiš af kröfuhöfunum. Harmleikurinn varš žó enn meiri žegar yngsti sonur Nóbelhjónanna, litli bróšir žeirra Alfrešs, Róberts og Lśšvķks, fórst ķ sprengingu į vinnustofu ķ verksmišju föšurins ķ Stokkhólmi įriš 1864. Hann hét Karl Óskar og var ašeins tvķtugur aš aldri og var aš vinna meš föšur sķnum og Alfreš bróšur sķnum, aš tilraunum meš nķtróglyserķn. Žessi sorgaratburšur fékk mjög į föšurinn, sem upp śr žvķ varš heilsuveill en lifši žó fram til 1872.

Alfreš hélt engu aš sķšur ótraušur įfram tilraunum meš sprengiefni. Sem loks uršu til žess aš hann fann upp dżnamķtiš įriš 1867. Dapurleg örlög vopnafyrirtękis föšur hans ķ Pétursborg - höfušborg rśssneska keisaraveldisins - žżddu žvķ ekki aldeilis endalok į višskiptaveldi Nóbelfjölskyldunnar. Alfreš var į góšri leiš meš aš verša vellaušugur og ennžį stęrra ęvintżri var ķ fęšingu hjį bręšrum hans. Nefnilega ęsilegt olķuęvintżriš ķ Azerbaijan. Olķa og dżnamķt; er hęgt aš hugsa sér betri blöndu!

azerbaijan_russia_gulistan-treaty_1813.jpg

Ķ žeim hluta rśssneska keisaraveldisins, sem lį aš Kaspķahafi og nefndist Azerbaijan, voru ašstęšur um margt svipašar eins og vestur ķ Pennsylvanķu ķ Bandarķkjunum. Allt hreinlega löšrandi ķ olķu! Enda var žaš svo, aš alllöngu įšur en hinir sęnsku Nóbelar hófu olķuvinnslu sķna viš Bakś - sem nś er höfušborg Azerbaijan - voru Rśssar byrjašir aš žreifa sig žar įfram meš aš grafa eftir olķu.

Rétt er aš geta žess aš Azerbaijan var um aldir undir yfirrįšum żmissa mśslķmavelda ķ Miš-Asķu. En komst undir stjórn Rśsslands ķ kjölfar strķšs Rśssa og Persa ķ upphafi 19. aldar (s.k. Gulistan-frišarsamningur). Og sem fyrr segir, žį var žarna allt löšrandi ķ olķu og strax snemma į 19. öldinni stundušu Rśssar olķuvinnslu viš Bakś. Frį brunnum sem grafnir voru meš handafli; meš hökum og skóflum!

baku_oil_hand-digged-wells.jpg

Og svo fariš sé ennžį lengra aftur ķ tķmann, žį segir sjįlfur Markó Póló frį kynnum sķnum af logandi gosbrunnum og sérkennilegu svörtu glundri ķ nįgrenni Bakś į leiš sinni um Silkiveginn. Žį voru ennžį meira en 500 įr žangaš til olķuęvintżriš mikla myndi hefjast ķ Bakś. Strax į tķmum Markó's Póló var fólk viš Kaspķahafiš žó byrjaš aš nota olķusulliš ķ żmsum tilgangi; fyrst og fremst sem einhvers konar lękningamešal. Ennžį var langt ķ aš menn įttušu sig į möguleikanum į aš nżta žaš sem eldsneyti.

Allt gjörbreyttist žetta į 19. öldinni. Hvalalżsi var aš verša svakalega dżrt og menn sįu aš nżta mętti s.k. steinolķu, sem spżttist sumstašar upp śr jöršinni, sem lampaeldsneyti. Og einnig hentaši žetta sull vel til aš smyrja vélar ķ išnrķkjunum. Hugvitsamir menn sįu žess vegna tękifęri ķ žvķ aš finna leišir til aš safna žessu glundri saman og koma žvķ į tunnur. Žar meš varš stutt ķ aš olķubrjįlęši nśtķmans fęri į fullt.

baku_oil_historical.jpg

Įriš 1846 borušu rśssneskir verkfręšingar fyrsta olķubrunn veraldar viš Bakś. Ekki žurfti aš bora meira en rétt um 20 metra, įšur en olķan gusašist upp af miklum krafti  ķ tignarlegum boga. Olķuvinnsla viš Bakś ķ Azerabaijan var oršin aš raunveruleika.

Žetta var vel aš merkja meira en įratug įšur en Edwin Drake aušnašist aš bora eftir olķu ķ Titusville vestur ķ Oklahóma ķ Bandarķkjunum. Olķuišnašur nśtķmans į sem sagt ķ reynd upphaf sitt hér viš Bakś viš Kaspķahafiš!

Žó svo nafn Edwin's Drake sé nś miklu žekktara en rśssnesku verkfręšinganna ķ Bakś, var olķuęšiš ķ Bakś engu minna en žaš sem varš ķ Bandarķkjunum. Nokkrar efnušustu fjölskyldur heimsins - bęši ķ gamla heiminum og vestur ķ New York - voru fljótar aš įtta sig į peningalyktinni frį olķulindunum ķ Bakś. Um leiš og einkaleyfakerfiš ķ olķuvinnslu innan Azerbaijan (sem var hluti Rśssneska keisaradęmisins) var afnumiš af Rśssakeisara upp śr 1870, tók fjįrmagniš aš streyma žangaš śr Vestrinu. Vinnsluleyfin (kvótinn) fóru į markaš - eša öllu heldur til vildarvina keisarans - og śtlendingar voru velkomnir aš taka žįtt ķ ęvintżrinu.

Flugurnar runnu į peningalyktina og fé streymdi śr öllum įttum til fjįrfestinga ķ olķuvinnslu viš Bakś. Žeir sem įttu góšan ašgang aš stęrstu bönkum Evrópu og Bandarķkjanna voru margir snöggir aš kaupa upp vinnsluréttindi og fljótlega uršu fįein fyrirtęki nįnast allsrįšandi ķ olķuvinnslunni kringum Bakś. Auk Nóbelanna komu peningar ęšandi frį ekki minni spįmönnum en Rothschild-fjölskyldunni og žangaš hélt einnig nett breskt-hollenskt fyrirtęki aš nafni Royal Dutch Shell.

branobel_logo.jpg

Bakś varš sem sagt draumastašur kapķtalismans nįnast ķ einu vetfangi. Žar fór nżtt fyrirtęki žeirra bręšra Lśšvķks og Róberts Nóbel - Branobel - fremst ķ flokki.

Eftir ófarir föšur žeirra ķ Pétursborg leitušu žeir nżrra višskiptatękifęra og sś leit bar žį til Bakś. Žar reyndist allt hreinlega löšrandi ķ olķu. Fyrst og fremst voru žó Nóbelbręšurnir žarna į algerlega į hįrréttum tķma - žegar keisarinn aflétti einokunarleyfum į olķuleitarsvęšunum. Ekki skemmdi fyrir aš Lśšvķk Nóbel var mjög vel tengdur Alexander II Rśssakeisara, eftir aš hafa um įrabil framleitt og selt keisaranum skotvopn; afturhlašninga sem hann framleiddi ķ verksmišju sinni ķ Pétursborg.

Lykilatrišiš ķ uppgangi Branobel var žó efnafręšižekking bręšranna, sem nutu ašstošar frį Alfreš litla bróšur - en hann var jś lķka ansiš glśrinn ķ efnafręšinni sem kunnugt er. Žeim bręšrum tókst aš žróa nżjar ašferšir viš olķuhreinsun og fyrir vikiš hafši Branobel verulegt forskot į flesta keppinauta sķna.

nobel_alfred_ludwig.jpg

Žaš var Róbert - meš dyggri ašstoš frį Alfreš - sem įtti heišurinn af įrangursrķkri olķuhreinsun Branobel. Lśšvķk var aftur į móti lykilmašur ķ aš finna lausnir į žvķ hvernig koma mętti olķunni frį Branobel į markaš. Žį er enn ónefndur sjįlfur undradrengurinn Emanśel Nóbel, sem var sonur Lśšvķks og var kominn į fullt aš ašstoša föšur sinn einungis 15 įra gamall. Lśšvķk hafši žį misst konu sķna og móšur Emanuels - og tók unglinginn meš sér ķ ęvintżraleit sinni til Bakś.

Nóbelarnir kunnu svo sannarlega tökin į olķunni og višskiptum meš hana. Undir forystu Lśšvķks létu žeir fyrstir manna byggja sérstök olķuflutningaskip til aš koma olķunni hrašar a markaš. Žaš fyrsta var teiknaš ķ Gautaborg strax į 8.įratugnum og kallašist Saražśstra. Žaš sigldi svo meš olķu milli hafna ķ Kaspķahafi frį įrinu 1878, en gat einnig flutt olķu til Pétursborgar keisarans og alla leiš til Svķžjóšar eftir vatnaleišum Rśsslands. Ķ anda gömlu vķkinganna!

zoraster_nobel_1870.jpg

Branobel varš brįtt stórtękasta olķufyrirtękiš į svęšinu og Nóbelbręšurnir ķ hópi aušugustu manna veraldarinnar. Eftir andlįt bręšranna (Lśšvķk lést 1888 og žeir Róbert og Alfreš öndušust 1896) tók įšurnefndur sonur Lśšvķks, Emanuel Nobel, viš stjórn Branobel og gerši fyrirtękiš aš ennžį meira višskiptastórveldi.

Emanuel Nobel (f. 1859) varš svo sannarlega enginn eftirbįtur afa sķns, föšur né fręnda sinna. Hann var jś byrjašur meš pabba sķnum ķ olķubransanum nįnast barn aš aldri og varš nįinn vinur nęst sķšasta Rśssakeisarans, Alexanders III.

rudolph_diesel_engine.jpg

Emanuel var fljótur aš koma auga į įhugaveršar nżungar. Žar mį nefna žegar hann samdi viš žżskęttaša uppfinningamanninn Rśdólf Diesel įriš 1889 og reisti fyrstu dķselrafstöš heimsins ķ Skt. Pétursborg. Sķšar įttu dķselstöšvarnar eftir aš verša mikilvęgir višskiptavinir Branobel og fyrirtękiš gręddi į tį og fingri.

Branobel óx hratt undir stjórn Emanuel og skömmu fyrir aldamótin 1900 kom sjįlfur Alexander III keisari til Bakś til aš skoša herlegheitin. Sagt er aš hann hafi hrifist bęši af marmaraprżddum skrifstofum Branobel og olķuvinnslusvęšunum, sem jafnt og žétt dęldu meiri olķu upp śr jöršinni viš Bakś. Keisaranum var žó umhugaš um aš helstu eigendur žessa mikilvęgasta fyrirtękis ķ Rśsslandi vęru ekki "śtlendingar" og svo fór aš Emanuel Nobel geršist rśssneskur rķkisborgari.

Upp śraldamótunum 1900 var Branobel stęrsta olķufyrirtęki ķ Rśsslandi og žaš nęst stęrsta ķ heiminum. Ašeins bandarķska Standard Oil hans John's D. Rockefeller var stęrra. Žar į bę stóšu menn nś ķ stappi viš bandarķsk samkeppnisyfirvöld, sem unnu höršum höndum aš žvķ aš bśta fyrirtękiš ķ nokkrar smęrri einingar. Standard Oil hafši žegar hér var komiš viš sögu veitt Bakś litla athygli, enda nóg aš stśssa viš aš halda alręšinu ķ bandarķska olķuišnašinum.

mantashev_975482.gif

Ekki er hęgt a lįta žaš ónefnt aš Emanuel Nobel įtti lķka ķ merku samstarfi viš annan žekktan olķubarón; Armenķumanninn Alexander Mantashev. Sį var einn rķkasti mašur heims į žessum tķma og įtti hvaš stęrstan žįtt ķ aš byggja stęrstu olķuleišslu veraldar. Žaš var rśmlega 800 km leišsla sem nįši frį Bakś viš vesturströnd Kaspķahafs, žvert austur eftir Kįkasushérušunum og alla leiš aš hafnarborginni Batumi viš Svartahaf! Leišslan sś opnaši įriš 1907 og hśn, įsamt olķuskipunum og sérstökum olķuflutningavögnum sem Nóbelbręšurnir og Emanuel létu byggja fyrir jįrnbrautirnar, ollu algerri byltingu fyrir olķuvišskipti ķ Evrópu.

Fram aš žeim tķma hafši olķa ašallega veriš flutt ķ timburtunnum, sem var mjög seinvirkt og kostnašarsamt. Žetta voru sem sagt framsżnir bissnessmenn, sem umbyltu višskiptum meš olķu um alla Evrópu og vķšar ķ heiminum. Žar aš auki reyndust olķuhreinsunarstöšvar Branobel skila mun meiri gęšaolķu heldur en Standard Oil. Branobel var sem sagt eitthvert almikilvęgasta og įrangursrķkasta fyrirtęki heimsins į žessum tķma.

zeynalabdin_taghiyev_975512.jpg

Jį - Branobel og tvö önnur olķufyrirtęki, félög ķ eigu  įšurnefnds Alexander's Mantashev og Rothschild-fjölskyldunnar (sem var ķ samstarfi viš Shell), bįru höfuš og heršar yfir ašra ķ olķuišnašinum ķ Azerbaijan. En žaš voru lķka nokkrir heimamenn mešal stóru olķufurstanna ķ Bakś.

Žó svo lesendur Orkubloggsins séu örugglega margir vel upplżstir um sögu olķunnar, kannast kannski fęstir žeirra viš nöfn eins og Zeynalabdin Taghiyev, Musa Naghiyev eša Murtuza Mukhtarov. En į fyrstu įratugum 20. aldar voru allir žessir ljśfu Azearar ķ hópi mestu aušjöfra Evrópu. Og eins og hefur löngum veriš tķska mešal aušmanna, žį veittu žeir miklu fé til velgjöršarmįla og uppbyggingar ķ Bakś og vķšar um Azerbaijan og voru fręgir um veröld vķša.

Eftir žvķ sem olķuvinnslan viš Bakś jókst uršu įhyggjur Standard Oil meiri. Žeir höfšu setiš nįnast einir aš Evrópumarkašnum fyrir steinolķu, en nś hreinlega hrundi markašshlutdeild Standard Oil ķ Evrópu og Nóbelbręšurnir uršu jafn mikilvęgir ķ efnahagslķfinu žar eins og Rockefeller var ķ Bandarķkjunum. Žar aš auki var olķan frį Azerbaijan meira aš segja farin aš berast alla leiš vestur til Bandarķkjanna.

nobel-residence-baku.jpg

Olķuaušurinn žarna viš Kaspķahafiš ķ kringum aldamótin 1900 gerši Bakś aš einhverri nśtķmalegustu borg heimsins. Jafnašist hśn aš mörgu leyti į viš New York og ķ bįšum tilvikum uršu borgirnar žekktar fyrir smartheit og hįtķsku; hvort sem var ķ klęšaburši eša arkitektśr. Meira aš segja Art Deco nįši aš setja mark sitt į Bakś, jafnvel į undan New York. Bakś var einfaldlega heitasta borg heimsins į žessum tķma og var oft nefnd Parķs Austursins.

Žessa sér enn merki ķ žessari stórmerkilegu borg, sem margir segja algjörlega einstaka upplifun. Žó svo nś sé lišin heil öld frį olķuęvintżrinu mikla ķ Bakś, er Bakś dagsins ķ dag - žessi höfušborg mśslķmarķkisins Azarbaijan - žekkt fyrir aš vera ein af mestu stušborgum veraldar. A.m.k. ef marka mį Lonely Planet feršabókaśtgįfuna vķšfręgu. Žaš er kannski ekki svo skrķtiš, žvķ hér rķkir nś nefnilega nżtt olķuęvintżri meš tilheyrandi peningaflóši og velmegun.

baku_nobel_oilwells_974961.jpg

En dveljum ekki lengur aš žessu sinni viš Bakś nśtķmans. Heldur höldum į nż til efnahagsuppgangsins žar fyrir hundraš įrum sķšan.

Žaš var ekki nóg meš aš fyrsti olķubrunnurinn hafi veriš grafinn ķ Azerbaijan, heldur fór svo aš žegar 20. öldin gekk ķ garš var Azerbaijan mesta olķuframleišslurķki heimsins. Žar var žį framleiddur um helmingur allrar olķu veraldar og steinolķan žašan flutt śt um veröld vķša. Sennilega hefur hśn lķka rataš inn į skrifstofur ķslensku Heimastjórnarinnar. Skyldi Hannes Hafstein hafa veriš mešvitašur um žaš, aš į lampanum brann olķu frį sjįlfum Įsunum?

lenin-trotsky_1920_sverdlov_square.jpg

En sį tķmi aš Bakś vęri einhver mesta aušsuppspretta heimsins fékk snöggan endi. Ķ kjölfar febrśarbyltingarinnar ķ Rśsslandi įriš 1917 var žįverandi Rśssakeisara, Nikulįsi II, steypt af stóli. Skömmu sķšar var Lenķn męttur til Pétursborgar śr śtlegš sinni og Bolsévķkkarnir nįšu undirtökunum ķ borginni og vķšar um landiš. Keisarafjölskyldan var myrt ķ jślķ 1918 og smįm saman breiddist byltingin śt um gamla keisaradęmiš.

Fall keisarastjórnarinnar olli aš sjįlfsögšu miklum titringi um öll Kįkasushérušin. Azearar eygšu möguleikann į sjįlfstęši, en upp spruttu żmsir sérhagsmunahópar og ringulreišin varš alger. Herflokkar Bolsévķkka komu til Bakś og voriš og sumariš 1918 kom til haršra įtaka vķša um hérašiš og hrošaleg fjöldamorš framin. Vestręnu stórveldin reyndu įrangurslaust aš mišla mįlum, enda höfšu stjórnmįlamenn ķ vestrinu miklar įhyggjur af žvķ hvaš yrši um olķuaušlindirnar viš Bakś. Tyrkir sendu žangaš herliš og héldu žar til um skeiš 1919, en žegar žarna var komiš viš sögu vissi enginn hvaš gerast myndi ķ Bakś. 

emanuel_nobel.jpg

Ķ upplausnarįstandinu sįu margir sér leik į borši til aš hagnast į öllu saman. Sumariš 1919 virtist ašeins rofa til og allt ķ einu voru śtsendarar bandarķska Standard Oil męttir til Bakś. Og geršu žar samning viš sitjandi stjórnvöld um olķuvinnsluréttindi ķ landinu - gegn hįrri greišslu. Žetta sama sumar, sem kannski mį segja hafa einkennst af miklu svikalogni ķ Bakś, sį Emanuel Nobel aftur į móti sitt óvęnna og taldi tķmabęrt aš koma sér burt og heim til Svķžjóšar.

Hann lét öšrum eftir aš sjį um starfsemi Branobel ķ Bakś og er sagšur hafa dulbśist sem rśssneskur bóndi til aš komast klakklaust gegnum Rśssland og til Svķžjóšar. Hann lést įriš 1932 og rétt eins og Alfreš, föšurbróšir hans, skildi Emanuel ekki eftir sig neina afkomendur. Enda er žeim fręndum stundum lżst sem mest einmana milljaršamęringum sem veröldin hefur ališ.

En žó svo Emanuel Nobel žętti bersżnilegt aš lokastund erlends olķuišnašar ķ Azerbaijan vęri runnin upp, viršist sem bęši Standard Oil  og breska  Anglo-Persian Oil Company (undanfari BP) hafi tališ aš įstandiš myndi brįtt batna. Og žaš jafnvel žó svo - eša kannski einmitt vegna žess - aš hersveitir Bolsévķkka nįšu Bakś į sitt vald snemma įrs 1920.

time_walter-teagle_person-of-1929_975061.jpg

Sérstaklega viršast ęšstu stjórnendur Standard Oil hafa tališ žessa žróun skapa tękifęri til aš nį "stöšu" ķ olķuišnašinum ķ Bakś. Žessi skošun viršist ekki sķst hafa veriš sterk hjį Walter Teagle, žįverandi forstjóra Standard Oil, sem Time hafši nżveriš śtnefnt mann įrsins.

Kannski voru žeir hjį Standard barrrasta blindašir af svekkelsi eftir aš hafa misst af bestu dķlunum ķ Azerbaijan, mešan Branobel mokaši til sķn olķuveršmętunum ķ Azerbaijan og vķšar um Miš-Asķu og Evrópu. En hver svo sem įstęšan var, žį voru žeir Teagle og félagar hans ekkert aš tvķnóna viš hlutina og ķ aprķl 1920 keypti Standard Oil hlutabréf Nóbelanna ķ Branobel!

Varla voru dollaramilljónirnar bśna aš skipta um hendur žegar Rockefellararnir įttušu sig į žvķ aš hlutabréfin sem įttu aš tryggja žeim yfirrįš yfir stórum hluta allra ofurlindanna ķ Azerbaijan voru ķ reynd ekkert annaš en gjörsamlega veršlausir pappķrar. Bolsarnir voru komnir meš tögl og haldir ķ borginni og fįeinum mįnušum eftir kaupin voru erlendu olķustarfsmennirnir reknir burt frį Bakś og olķufyrirtęki bęši śtlendinga og heimamanna gerš upptęk. Mešal žeirra risafyrirtękja sem žį hurfu af sjónarsvišinu og innķ gin Sovétsins var t.d. olķufélag įšurnefnds Alexander's Mantashev.

azerbaijan-soviet_socialist-republic_1920-1921.png

Mörgum hefur reynst erfitt aš skilja žį ótrślegu bjartsżni Standard Oil aš žeir myndu fį aš eiga og reka Branobel ķ friši. En mikiš vill meira og Standard Oil, sem réš yfir öllum olķuišnaši ķ Bandarķkjunum, vildi ešlilega nį restinni undir sig lķka.

Reyndar segja sumir aš Standard Oil hafi veriš bśiš aš semja viš Lenķn um samstarf um olķuvinnsluna ķ Azerbaijan, en aš honum hafi svo snśist hugur. Žessi kenning leiddi til annarra samsęriskenninga um aš Kalda strķšiš hafi af hįlfu Bandarķkjanna einungis haft einn tilgang; nefnilega žann aš tryggja ExxonMobil og öšrum afkvęmum Standard Oil aftur yfrrįš yfir olķuaušlindunum viš Bakś! Alltaf gaman aš samsęriskenningunum.

En žaš fór sem sagt svo aš Ķ staš žess aš Standard Oil tęki yfir starfsemi Branobel, var bśiš til sérstakt rįšuneyti hinna nżju kommśnķsku stjórnvalda, sem žašan ķ frį hafši olķulindirnar ķ Azerbaijan į sķnum snęrum. Og allt laut žetta ótakmörkušu mišstjórnarvaldi hinna nżstofnušu Sovétrķkja. Kommśnisminn hafši haldiš innreiš sķna ķ Azerbaijan, tekiš žjóšina kverkataki og hélt žeim tökum sķnum nęstu sjö įratugina.

zeynalabdin_taghiyev_daughters.jpg

Nóbelfjölskyldan slapp óneitanlega betur frį innreiš Bolsanna en flestir ašrir. Viš valdatöku Bolsévķkkanna misstu olķubarónarnir ķ Bakś allar eigur sķnar og margir ķ yfirstétt Azera voru żmist drepnir eša sendir ķ śtlegš. Skömmu eftir 1920 voru t.d. allir įšurnefndir žrķr olķubarónar śr hópi Azera lįtnir og fjölskyldur žeirra tvķstrašar og eignalausar. Žetta var žó ašeins lķtiš dęmi um yfirgengilegan harmleikinn sem fylgdi žvķ sem įtti aš verša jafnręšisrķki verkalżšsins - en varš ķ reynd eitthvert skelfilegasta einręšisrķki ķ sögu heimsins. Sovétrķki Stalķns voru ķ fęšingu.

Jį - svo fór aš olķulindirnar viš Bakś runnu til sovéska rķkisins og uršu eitt veigamesta hjóliš ķ hernašarmaskķnu Sovétrķkjanna. Į tķmum heimsstyrjaldarinnar sķšari kom um 70% allrar olķu Rśssa frį lindunum viš Bakś og žvķ ekki skrķtiš aš žegar Hitler réšst inn ķ Sovétrķkin, žį var ašalmarkmiš hans aš klippa į olķubirgšaflutningana frį Bakś til sovéska hersins į austurvķgstöšvunum. Ķ framhaldinu įtti žżski herinn aš komast alla leiš til Kaspķahafsins og žar meš myndu Žjóšverjar komast yfir žessar grķšarlega žżšingarmiklu olķulindir. Žašan yrši svo hęgt aš rįšast į Persķu og Ķrak og žar meš yrši 1000 įra rķkiš tryggt. Heimspólitķkin snerist um olķuna og svo er enn žann dag ķ dag.

hitler-map.jpg

Hernašarįętlanir Htler's um innrįs žżska hersins ķ Kįkasus og töku Bakś, nefndust Fall Blau og Operation Edelweiß; sś sķšarnefnda kennd viš fjallablómiš fallega, sem į ķslensku nefnist alpafķfill. Til er fręg ljósmynd af Hitler žar sem hann fęr sér sneiš af köku sem skreytt er landakorti af Austurvķgstöšvunum. Kökusneišin sem Hitler fęr į diskinn er einmitt meš Bakś! Aš sjįlfsögšu.

En Hitler viršist hafa oršiš bumbult af sętindunum. Žó svo žżski herinn kęmist langt įleišis ķ Kįkasusfjöllunum og nęši meira aš segja aš setja žżska fįnan į Elbrustind ķ įgśst 1942, stóšust hersveitir Hitlers ekki bardagagrimmd Rśssa viš Stalķngrad.

yalta_1945.jpg

Orrustan fręga um Stalķngrad var ķ raun orrusta um olķulindirnar viš Kaspķahafiš. Eftir hrošalegar mannfórnir viš Stalķngrad veturinn 1942-43 gafst žżski hershöfšinginn Friedrich Paulus upp fyrir Raušlišunum og Hitler ęršist af reiši. Žżski herinn var kominn į undanhald og olķulindirnar ķ Azerbaijan  įfram utan seilingar Herražjóšarinnar.

Žar meš réšst framtķš Evrópu; einungis var tķmaspursmįl hvenęr Žżskaland félli og Sovétrķkin žar meš bśin aš tryggja sér "ęvarandi" įhrif ķ Evrópu og heiminum öllum. Og óheftan ašgang aš olķulindum Azerbaijan, sem ennžį voru mešal žeirra mestu ķ heiminum. Žęr įttu įfram eftir aš verša Sovétrķkjunum afar mikilvęgar.

En Roosevelt var séšur. Žrįtt fyrir mikinn sjśkleika notaši hann tękifęriš į leiš heim frį Jalta-rįšstefnunni ķ febrśar 1945 og įtti fund meš Sįdakonungi um borš ķ bandarķsku herskipi į Sśez-skuršinum. Žar tókst Roosevelt aš tryggja Bandarķkjunum vinįttu Sįdanna og žar meš ašgang aš olķulindum Arabķuskagans, sem nęstu įratugina įttu eftir aš vera mikilvęgasta aušsuppspretta bandarķsku olķufyrirtękjanna og  Vesturlöndum pólķtķskt afar mikilvęgar. Og eru žaš enn.

baku_oil_derricks.jpg

Nęstu įratugina eftir heimsstyrjöldina sķšari voru olķulindirnar viš Kaspķahafiš lķka mešal hinna mikilvęgustu ķ veröldinni. Žó svo lķtiš vęri um žęr fjallaš hér ķ Vestrinu rétt eins og gilti um żmsa ašra merka hluti ķ hinum grįu Sovétrķkjum.

Žaš var svo viš fall Sovétrķkjanna 1991 aš Azerbaijan öšlašist langžrįš sjįlfstęši og olķulindirnar žar opnušust į nż vestręnum olķupeningum. Og žessa dagana er Azerbaijan ekki ašeins frjįlst land į nż, heldur eru Azerarnir nś aš upplifa jafnvel ennžį stęrra olķuęvintżri en žar var fyrir hundraš įrum. Nżja olķuęvintżriš viš Bakś er ekki ašeins į landi, heldur miklu fremur śti į djśpi Kaspķahafsins, sem hefur reynst geyma sannkallašar ofurlindir. Fyrir vikiš er hér allt į floti ķ peningum og mikiš aš gerast.

john_d_rockefeller.jpg

Žaš sem sumum žykir kannski skemmtilegast viš svarta gullęšiš sem nś rķkir hér ķ Azerbaijan, er aš Rockefellerarnir eru aftur męttir į svęšiš. Og nś meš mun betri įrangri en fyrir 90 įrum, žegar žeir mįttu flżja burt meš skottiš milli fótanna.

Mešal žeirra fyrirtękja sem eiga hvaš mesta hagsmuni ķ olķuvinnslunni ķ lögsögu hinna nżfrjįlsu Azera er nefnilega einmitt ExxonMobil - sem kalla mį elsta barnabarn Standard Oil samsteypunnar. Og nś er žetta afsprengi John's D. Rockefeller ekki aš kaupa hér upp veršlaus hlutabréf, heldur aš taka žįtt ķ einhverri mestu olķufjįrfestingu sem sögur fara af!

Kannski er olķubransinn bara leikur žar sem Rockefellarnir vinna alltaf aš lokum? A.m.k. gera afsprengi Standard Oil žaš gott nśna ķ Azerbaijan. Eru loksins komin meš puttana ķ olķuna viš Bakś - eftir aš hafa bešiš ķ nęstum žvķ heila öld. ExxonMobil er nefnilega eitt žeirra félaga sem į hlut ķ risaolķufélaginu Azerbaijan International Operating Company (AIOC), sem hefur meš höndum nįnast alla olķuvinnslu ķ lögsögu Azerbaijan. Samningurinn um stofnun žess hefur veriš kallašur "samningur aldarinnar", enda hljóšar hann upp į litla 60 milljarša dollara fjįrfestingu! Fyrir vikiš getur gamli John D. Rockefeller vęntanlega loks sofiš vęrt ķ gröf sinni.

azerbaijan-oil-caspian_young-generation.jpgOg unga kynslóšin af Azerum getur vonandi lķka glašst yfir sjįlfstęši žjóšarinnar, sem ętti nś loksins sjįlf aš fį aš njóta aršsins af hinum mögnušu olķuaušlindum landsins.

Olķuvinnslu sem žvķ mišur hefur gert sum svęši hér aš einhverjum žeim mest mengušu į jöršinni allri. En krakkarnir lįta žaš ekki aftra sér frį žvķ aš busla og leika sér ķ subbulegu Kaspķahafinu. Orkubloggarinn sendir lesendum sķnum góšar kvešjur. Frį Bakś - ķ Azerbaijan.

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Bjóst viš magnašri fęrslu um Landsvirkjun, raforkuverš, įlver, spuna įlveranna strax ķ kjölfar ašalfundarins, sęstreng og ég veit ekki hvaš. En ókei.

Lesandi (IP-tala skrįš) 18.4.2010 kl. 11:06

2 identicon

Skemmtileg fęrsla.

Kįri Sighvatsson (IP-tala skrįš) 18.4.2010 kl. 14:57

3 Smįmynd: Ketill Sigurjónsson

Hugurinn hefur meira verid vid oliuna i Azerbaijan, heldur en Landsvirkjun. En orugglega ekki langt i faerslu um islenska orkuverdid til alveranna. Orkubloggarinn er reyndar akkurat nuna strandaglopur i Kaenugardi i Ukrainu.

Ketill Sigurjónsson, 18.4.2010 kl. 14:58

4 Smįmynd: Hólmfrķšur Pétursdóttir

Žessi fęrsla var skemmtileg, eins og viš var aš bśast. Persónur sögunnar eru heldur ekki af lakara taginu.

Takk fyrir skemmtunina og fręšsluna.

Hólmfrķšur Pétursdóttir, 26.4.2010 kl. 12:18

5 identicon

Skemmtileg og fróšleg skrif.   Takk fyrir.   :)

Eyjólfur Įrmannsson (IP-tala skrįš) 28.4.2010 kl. 20:31

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband