150 įra afmęli olķuvinnslu - og leitin aš "nęsta bśrhveli"

Ekki er ofsagt aš olķan hafi bjargaš einu stęrsta dżri jaršar frį śtrżmingu. Bśhvalnum.

Sperm_Whale_1Į 19. öld jókst eftirspurn eftir hvalalżsi hratt. Lżsiš var bęši notaš sem smurefni į vélar og ķ lżsislampa (ž.į m. stóra lampa ķ vitum). Žó svo bęši tólg og svķnafita vęri einnig nżtt ķ žessum tilgangi, žótti lżsiš af bśrhvalnum hvaš best. Žess vegna voru bśrhvalir eltir um öll heimsins höf og stundum af mikilli grimmd aš sumum fannst. Sbr. sagan sķgilda um Moby Dick.

Lķklega hefši bśrhvölum veriš gjörsamlega śtrżmt ef menn hefšu ekki allt ķ einu įttaš sig į žvķ aš nżta mįtti steinolķu ķ staš hvalalżsis. Žar kom til gamla góša lögmįliš um framboš og eftirspurn.

george-bissellUm 1850 var veršiš ķ Bandarķkjunum fyrir eitt gallon af hvalalżsi oršiš ansiš hįtt eša sem nam fjóršungi af mįnašarlaunum góšs verkamanns. Žį kom til sögunnar bandarķskur išjuhöldur aš nafni George Bissell  (1821-1884). Bissell hafši séš olķusulliš, sem vķša lak upp śr jöršinni ķ noršausturrķkjum Bandarķkjanna og vissi aš žetta var eldfimt efni. Hann velti žess vegna fyrir sér hvort etv. mętti nżta žetta dökkleita sull sem eldsneyti ķ staš hvalalżsis. Bissell bar mįliš undir efnafręšinga hjį Yale-hįskóla, sem leist vel į hugmyndina og töldu vel mögulegt aš koma žessu ķ framkvęmd. Svo fór aš Bissell stofnaši félag ķ žeim tilgangi aš vinna olķu og kallašist félagiš Pennsylvania Rock Oil Company (sķšar breytt ķ Seneca Oil). Žetta var ķ raun fyrsta olķufélag heimsins og įriš var 1854.

Helsta vandamįliš var hvernig nį ętti olķunni upp ķ nęgjanlega miklu magni til aš žetta gęti borgaš sig. Bissel og félagar vissu aš menn borušu vķša nišur ķ jöršina eftir salti, sem žar mįtti finna ķ jaršlögum og töldu rétt aš reyna aš nota sömu bortęknina til aš nį upp olķu. Aš öšrum kosti yrši žetta aldrei aršbęr bissness.

Drake_Oil_Tower_TitusvilleFlestum öšrum žótti hugmyndin einfaldlega fįrįnleg - eins og stundum vill vera meš góšar hugmyndir. En Bissell var sama hvaš öšrum fannst. Hann śtvegaši sér mann til verksins, Edwin nokkurn Drake  og sķšla įrs 1858 byrjaši Drake aš bora viš bęinn Titusville ķ Pennsylvanķu.

Skemmst er frį aš segja aš ķ įgust 1859 - fyrir nįkvęmlega 150 įrum sķšan - geršist žaš aš Drake og Smith ašstošarmašur hans hittu į olķulind. Eins og įšur  hefur veriš sagt frį hér į Orkublogginu. Olķan sprautašist af miklum krafti upp eftir rörinu og markaši upphaf bandarķska olķuęvintżrisins. Sem ennžį er ķ fullum gangi.

Bissell lagši strax meiri pening ķ boranirnar ķ Titusville og varš fljótt vellaušugur af olķunni. Menn hlógu ekki lengur aš Bissell og ekki leiš į löngu žar til menn žyrptust til Titusville til aš bora eftir svarta gullinu. Žessi bortękni varš grundvöllur aš nżjum išnaši óg fyrir vikiš hefur Bissell oft veriš kallašur fašir bandarķska olķuišnašarins.

Titusville_Oil_boomŽaš var žó annar mašur sem nįši aš verša ennžį aušugri af žeim ljśfa bransa. Til aš olķan kęmi aš gagni žurfti aš mešhöndla hana og svo fór aš žar reyndust hvaš mestu tękifęrin liggja. Žaš var John D. Rockefeller sem žar sį sér leik į borši og nįši hann brįtt einokunarašstöšu ķ olķuhreinsuninni.  En žaš er allt önnur saga.

Žeir sem höfšu mesta įstęšu til glešjast žegar fyrsta olķan spżttist upp rörin ķ Titusville voru samt ekki afkomendur Rockefeller's - heldur aušvitaš bśrhvalirnir. Smįm saman leysti steinolķan hvalalżsiš af hólmi. Žannig tekur eitt viš af öšru ķ veröld eldsneytisins og žar ręšur hagkvęmnin alltaf lang mestu.

Elizabeth_I_TudorTil gamans mį nefna annaš dęmi um žaš hvernig jaršefnaeldsneytiš hefur ķtrekaš bjargaš lķfrķki į jöršinni. Į dögum Elķsabetar I ķ lok 16. aldar voru skógar Englands helsta eldsneyti žjóšarinnar og höfšu veriš um aldir. Nś var kominn upp talsveršur išnašur ķ rķki hennar hįtignar og vķša spruttu upp verksmišjur sem unnu żmist jįrn eša gler. Žessi žróun olli stóraukinni įgengni ķ trjįviš ķ verksmišjueldinn.

Fyrir vikiš var nś svo illa komiš fyrir mörgum skógum Englands aš įriš 1581 samžykkti žingiš ķ London lög um stórfellda skógfrišun. Žetta var einn fyrsti „hvatinn" til stórfelldra breytinga ķ orkugeiranum. Išnašurinn leitaši nżrra lausna og skömmu eftir aldamótin 1600 fundu menn ķ glerišnašinum upp į žvķ aš nota kol ķ staš višareldsneytis. Sem hendi vęri veifaš hófst nś stórfelldur kolanįmarekstur ķ Englandi. Žaš reyndist snjöll hugmynd; tęknin var tiltölulega einföld og kolin reyndust ódżr lausn. Žar meš hófst gullöld kolanna og nęstu 350 įrin voru žau helsti orkugjafi bresku žjóšarinnar.

coal_plant_modernNś standa menn į torgum og segja bęši olķuna į žrotum og vilja banna kolabruna vegna gróšurhśsaįhrifa. Ennžį eru kol og olķa lang mikilvęgustu orkugjafar mannkyns. Til aš viš getum lagt žessa orkugjafa til hlišar žarf aš finna „nżtt bśrhveli". Og žaš engan smį hval heldur risastórt kvikyndi sem helst getur veitt okkur öllum og kynslóšum framtķšarinnar orku um ókominn tķma.

Į tķmabili voru margir sem trśšu žvķ aš kjarnorkan vęri stóra lausnin. Žaš gęti reyndar veriš rétt; kjarnorkan er lķklega eini raunhęfi orkugjafinn til aš leysa olķu, gas og kol af hólmi aš verulegu leyti. Ž.e.a.s. tķmabundiš - žvķ kjarnakleyf efni eru einungis til ķ takmörkušu magni.

Nuclear_Fusion_SunKannski felst framtķšarlausnin ķ kjarnasamruna. Eins og menn eru aš dunda viš aš žróa hjį kanadķska fyrirtękinu General Fusion. Eša aš fundin verši nż, einföld og hagkvęm leiš til aš virkja sólarorkuna. Enn er lausnin ekki fundin, enda ennžį nóg af olķu, gasi og ekki sķst kolum.

Kannski veršur lausnin einfaldlega sś aš hętta gróšurhśsatalinu og nota žau kol sem til eru. Unnt er aš bśa til olķu śr kolum og kolabirgšir jaršar gętu jafnvel nżst okkur og afkomendunum ķ einhverjar aldir enn. Meš ömurlegum afleišingum fyrir lķfrķki og umhverfi kolavinnslusvęšanna, en til bjargar orkužyrstu mannkyni.

Žetta er aušvitaš ekki sś gręna leiš sem viš flest vonandi viljum. En kannski er žetta samt framtķšin nęstu öldina eša svo. Žaš er vissulega nokkuš svört framtķšarsżn - en kannski raunsę?


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Hólmfrķšur Pétursdóttir

Alltaf gaman aš lįta segja sér sögu. Žakka žér fyrir skemmtilegt og fróšlegt yfirlit.

Hólmfrķšur Pétursdóttir, 16.8.2009 kl. 00:59

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband