Skįkborš veraldarinnar

Ķ fjölmišlunum er heimurinn er oft mįlašur svart-hvķtur. Ķran gegn Bandarķkjunum er eitt dęmiš. Ķ reynd į kjarnorkužekking Ķrana rętur aš rekja til žess žegar Bandarķkin studdu kjarnorkuuppbyggingu Ķrana į 6. og 7. įratug lišinnar aldar. Og reyndar lengur.

atoms_for_peace2

Upphaf žessa mį rekja til fręgrar ręšu Eisenhower's forseta, žar sem hann kynnti įętlun sem kölluš var "Atoms for Peace". Žetta var įriš 1953 og Eisenhower var nżoršinn forseti Bandarķkjanna (tók viš af Truman). Ķ hnotskurn mį segja aš žar meš įkvįšu Bandarķkin aš hjįlpa öšrum žjóšum aš nżta kjarnorkuna ķ frišsamlegum tilgangi. 

En įšur en kjarnorkuašstoš Bandarķkjanna viš Ķran veršur lżst, er naušsynlegt aš skoša fyrst ašdraganda mįlsins. Segja mį aš balliš hafi byrjaš ķ upphafi 6. įratugarins. Žegar Bandarķkin hjįlpušu Bretum aš steypa af stóli lżšręšislega kjörnum forsętisrįšherra Ķrana, lögfręšingnum Mohammed Mossaddeq. Žetta geršist 1953. Og įstęšan var aušvitaš olķuhagsmunir.

Reyndar var žaš svo, aš į žessum tķma voru Bandarķkin ekki mikiš aš hugsa um Miš-Austurlönd. Žaš var ekki fyrr en eftir Sśez-deiluna 1956, sem Bandarķkin įkvįšu aš styrkja hagsmuni sķna ķ žessum heimshluta. Og trygga aš žar nęšu hvergi kommśnistar völdum.

Ķranska žingiš hafši kosiš Mossaddeq sem forsętisrįšherra įriš 1951. Į žessum tķma rķkti mikil óįnęgja ķ landinu sökum žess aš allur olķuišnašurinn var ķ höndum breskra fyrirtękja. Og žį fyrst og fremst Anglo-Iranian Oil Company. Sem var aš mestu ķ eigu breska rķkisins - en heitir ķ dag örlķtiš kunnuglegra nafni; nefnilega British Petroleum eša BP.

Ķ öšru stóru olķurķki, Saudi Arabķu, höfšu stjórnvöld žegar fengiš samning um aš 50% af olķuhagnašinum skyldi renna til rķkisins. En ķ Ķran hafši BP einkaleyfi į mestu olķulindum landsins gegn föstu gjaldi, sem var ekkert annaš en skķtur į priki (BP bar reyndar annaš heiti į žessum tķma, sem fyrr segir, en einfaldast aš nota BP-nafniš). Aš sjįlfsögšu hafši BP engan įhuga į samningi ķ anda žess sem geršur hafši veriš ķ Saudi Arabķu - enda eru 100% talsvert meira en 50%. Ekki sķst žegar peningar eru ķ spilunum.

mosaddaq_time

Mossaddeq įsamt ķranska žinginu įkvaš aš žjóšnżta  olķuišnaš landsins og gera eignarnįm ķ öllum eignum BP ķ Ķran. Žetta žótti BP aušvitaš sśrt i broti og breska heimsveldiš brįst ókvęša viš. Bretar geršu sér žó grein fyrir hinum mikla stušningi sem Mossaddeq naut mešal landsmanna og taldi ekki séns aš koma honum frį nema fį ašstoš Bandarķkjanna. Žess mį geta aš Mossaddeq var śtnefndur mašur įrsins 1951 af tķmaritinu Time.

Meš žvķ aš bśa til sögu um aš Mossaddeq vęri u.ž.b. aš fallast ķ fašma meš leištogum Sovétrķkjanna tókst Bretum aš sannfęra Eisenhower įriš 1953, en hann var žį nżlega oršinn forseti. Truman mun hins vegar įšur ķtrekaš hafa hafnaš óskum Breta um slķka ašstoš. Į žessum tķma voru Bandarķkin enn nokkuš róleg um sinn hag, žó svo Sovétmenn ęttu kjarnorkusprengju. En Kóreu-strķšiš hafši samt skapaš talsverša taugaveiklun og nś skipaši Eisenhower CIA aš ašstoša viš stjórnarbyltingu ķ Ķran. Ašgeršin var kölluš Ajax.

Til aš gera langa sögu stutta var Mossaddeq steypt af stóli og stungiš ķ fangelsi (hann lést įriš 1967). Ķranskeisari afnam stjórnarskrįna og tók sér alręšisvald. Įriš 1954 tók breska olķufélagiš upp nafniš BP og hélt hamingjusamt įfram aš dęla olķunni upp i Ķran og selja um heiminn.

BP_old_logo

En žvķ mišur fyrir ljśflingana hjį BP var ķrönsku žjóšinni ofbošiš og BP neyddist til aš lįta undan žrżstingnum og nį einhverju samkomulagi. Nišurstašan varš sś aš nżtt félag var stofnaš um reksturinn, National Iranian Oil Company,hvar BP įtti 40%. Afganginum (60%) var skipt upp į milli sex annarra olķufélaga, sem žó ekkert var ķ eigu Ķrana. Heldur uršu nokkur bandarķsk félög, auk Shell og Total (sem žį hét reyndar öšru nafni), hluthafar ķ nżja félaginu. Įstęša žess aš Ķranar féllust į žetta fyrirkomulag var sś, aš um leiš var gert sérstakt samkomulag um aš ķrönsk stjórnvöld fengju 50% af hagnaši félagsins. Meš žeim fyrirvara, reyndar, aš žeir fengju engan ašgang aš bókhaldinu. Žannig aš viš veršum barrrasta, f.h. Ķrana, aš treysta į aš menn hafi gefiš upp réttar hagnašartölur.

Um BP og framhaldiš er žaš aš segja aš félagiš hélt įfram starfsemi sinni ķ Ķran ķ nęr aldarfjóršung. Eša allt žar til ķslamska byltingin var gerš 1979 og keisarinn flśši. Khomeni varš ęšsti klerkur og erlendu olķufélögunum var fleygt śr landinu. Žar meš lauk nęrri 7 įratuga olķuvinnslu Breta ķ Ķran.

Til allrar hamingju fyrir BP hafši félagiš žį žegar byggt upp mikla olķuvinnslu bęši ķ Noršursjó og Alaska. Annars hefši žessi atburšarįs hugsanlega rišiš félaginu aš fullu. Žrįtt fyrir aš verša af hinum geggjušu olķuhagsmunum ķ Ķran, er BP ķ dag eitt stęrsta olķufélag heims.

Meš byltingunni ķ Ķran 1979 lauk einnig kjarnorkuašstoš Bandarķkjanna viš landiš. Sem til stóš aš segja frį hér. En bķšur nęstu fęrslu.

Jį - svona er olķan alls stašar sem eitthvaš gerist. Og Ķslendingar muna vęntanlega hvernig žeir žurftu aš berjast fyrir žvķ aš koma breskum fiskiskipum burt frį Ķslandsmišum. Žaš varš okkur lķklega til happs aš fiskur er ekki olķa. Og žvķ tęplega hęgt aš sannfęra Bandarķkin um aš žaš žyrfti aš stinga t.d. Lśšvķk heitnum Jósepssyni og félögum ķ dżflissu. Žegar landhelgin var fęrš śt.

reagan-thatcher

En alltaf gaman aš fabślera smįvegis. Hvaš ef viš hefšum ekki veriš ķ NATO? Ętli žaš vęru žį einhverjir ašrir en Samherji, Brim og Grandi, sem ęttu kvótann? T.d... t.d barónessa Tatcher?

Engin hętta į žvķ - hśn hefši nefnilega einkavętt kvótann - rétt eins og BP. Svo hef ég reyndar heyrt aš ķslenskir stjórnmįlamenn hafi fariš létt meš žaš sjįlfir aš losa žjóšina viš kvótann og ekki žurft ašstoš breskra stjórnmįlamanna til. En žaš er lķklega allt önnur saga.

Ekki misskilja mig samt. Svo vill til, aš ég styš kvótakerfiš! Heilshugar. Samt smį ólykt af žvķ hvernig framkvęmdin var. Hvaš um žaš - nęst mun Orkubloggiš segja frį samvinnu Bandarķkjanna og Ķrana ķ kjarnorkumįlum.


mbl.is Ķranir reišubśnir til višręšna
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Óskar Žorkelsson

mjög svo athyglisvert, takk fyrir žennan pistil.

Óskar Žorkelsson, 4.8.2008 kl. 11:51

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband