Marcus Wallenberg & Elkem

Nś ķ vikunni bįrust fréttir af žvķ aš Kķnverjar hafi keypt hiš fornfręga išnfyrirtęki Elkem ķ Noregi. Sem m.a. į jįrnblendiverksmišjuna į Grundartanga. Elkem var brautryšjandi ķ žvķ aš byrjaš var aš nżta vatnsafliš ķ Noregi ķ upphafi 20. aldar. Ķ dag ętlar Orkubloggiš aš staldra viš žį sögu.

rjukan-hydro-plant.jpg

Fyrstu virkjanirnar ķ Noregi voru byggšar į 19. öldinni, en žaš var fyrst eftir aldamótin 1900 aš norska raforkuvęšingin fór af staš fyrir alvöru. Žar voru fyrst og fremst į feršinni einkafyrirtęki. Og žaš eru žessi gömlu fyrirtęki sem ķ dag heita nöfnum eins og Norsk Hydro, Yara og Elkem. Öll žessi fyrirtęki eiga sem sagt um aldarlanga sögu aš baki. Öll eru žau norsk en eru um leiš stór į alžjóšavettvangi og öll eiga žau rętur aš rekja til erlends fjįrmagns.

Žaš voru m.ö.o. ekki norskir peningar sem lögšu grunninn aš žessum žekktu norsku išnfyrirtękjum. Heldur žżskir, breskir, franskir og sęnskir fjįrfestar. Og grunnurinn aš umręddum fyrirtękjum var lagšur meš virkjun norsku vatnsfallanna ķ byrjun 20. aldar - žar sem einkaframtakiš var allsrįšandi. 

sam_eyde_car.jpg

Norska rķkiš var žį meš litla burši til aš standa ķ slķkum fjįrfestingum. Žar meš er žó ekki sagt aš Noršmenn hafa bara veriš įhorfendur. Žvert į móti var žaš norskur athafnamašur, Sam Eyde, sem var drifkrafturinn ķ stofnun žessara fyrirtękja. Auk žess sem Eyde sį tękifęrin ķ vatnsaflinu, nżtti hann sér tęknižekkingu og uppgötvanir norsku vķsindamannanna Carl Wilhelm Sųderberg og Kristian Birkeland til aš koma į fót nżjum išnfyrirtękjum ķ Noregi.

Athyglisvert er aš žrįtt fyrir aš žaš vęru fyrst og fremst einkaašilar sem virkjušu norsku vatnsföllin ķ upphafi, žį tryggšu norskir stjórnmįlamenn aš norsku vatnsorkuverin myndu ķ fyllingu tķmans verša eign norska rķkisins. Allt frį įrinu 1906 var fariš aš beita žvķ skilyrši aš enginn fékk virkjanaleyfi nema skuldbinda sig til aš afhenda norska rķkinu virkjunina endurgjaldslaust aš įkvešnum tķma lišnum.

rjukanfossen_2.jpg

Sam Eyde var samtķšarmašur Einars Benediktssonar. En Eyde var lagnari en Einar Ben viš aš laša til sķn erlent fjįrmagn - og gat aš auki bošiš peningamönnum ašgang aš merku norsku hugviti! Žetta var upphafiš aš nokkrum stęrstu og öflugustu išnfyrirtękjum Evrópu ķ dag. Til uršu įburšarframleišandinn Det Norske Aktieselskap for Elektrokemisk Industri  (ķ dag kallaš Elkem) og orkufyrirtękiš Norsk Hydro-Elektrisk Kvęlstofaktieselskab (sķšar nefnt Norsk Hydro og enn sķšar bara Hydro). Sķšar var sérstakt fyrirtęki stofnaš um įburšarframleišsluna į vegum Norsk Hydro og kallast žaš Yara International. Yara er einn allra stęrsti įburšarframleišandi heimsins ķ dag.

Žessi žrjś fyrirtęki starfa į ólķkum svišum. Elkem er ķ dag einkum žekkt fyrir framleišslu į kķsilafuršum fyrir sólarsellur, Yara er sem fyrr segir ķ įburšarframleišslu og Norsk Hydro er ķ dag fyrst og fremst įlbręšslufyrirtęki eins og Alcoa eša Rio Tinto Alcan.

Į žeim hundraš įrum sem lišin eru frį žvķ Sam Eyde keypti virkjunarréttinn aš Rjukanfossinum (sbr. myndin hér aš ofan) hafa bęši Elkem og Hydro aušvitaš fariš ķ gegnum miklar sveiflur og allskonar dramatķk. Ķ fyrstu voru žau bęši alfariš ķ einkaeigu og var sęnska Wallenberg-fjölskyldan žar ķ fararbroddi. Sķšar eignašist norska rķkiš Norsk Hydro, en žaš er ķ dag eigandi aš rétt um 35% hlut. Sömuleišis į norska rķkiš nś 35-40% hlut ķ Yara.

orkla-logo.png

Elkem er lķka löngu komiš śr höndum Wallenberganna og var nś sķšast ķ eigu norska fjįrfestingafyrirtękisins Orkla. Nś ķ vikunni geršist žaš svo aš öll Elkem-samsteypan nema raforkuframleišslan, var seld til kķnverska fyrirtękisins National Bluestar Group. Sem kunnugt er, er jįrnblendiverksmišjan į Grundartanga einmitt ķ eigu Elkem og fylgir hśn meš ķ kaupunum. Raforkuframleišsluhluti Elkem - Elkem Energi - var aftur į móti undanskilinn ķ višskiptunum viš kķnverska Bluestar og er žvķ ennžį ķ eigu norska Orkla.

elkem-logo-2_1053331.jpg

Öll žessi žrjś fyrirtęki - Elkem, Yara og Norsk Hydro - hafa ašalstöšvar sķnar ķ Noregi, en eru meš framleišslu um allan heim. Žess mį geta aš Orkla į afar merka sögu aš baki; rętur fyrirtękisins liggja ķ rekstri koparnįmu ķ Syšri-Žrįndarlögum į 17. öld. Um aldamótin 1900 hellti Orkla sér svo ķ byggingu rafknśinna jįrnbrauta og žaš var žį sem sęnska Wallenberg-fjölskyldan varš helsti eigandi Orkla. Jį; Wallenbergernir voru hreinlega allstašar!

Ašaleigandi Orkla ķ dag er norski aušmašurinn Stein Erik Hagen, en fjölskylduaušur hans skapašist upphaflega ķ matvörukešjunni Rimi į 8. įratug lišinnar aldar. Orkla er skrįš ķ norsku kauphöllinni, rétt eins og lķka gildir um Yara og Norsk Hydro. Orkla eignašist meirihluta ķ Elkem įriš 2005 og fyrirtękiš allt įriš 2009, en Elkem var afskrįš af markaši 2005. Hagen er nś sagšur ętla aš einbeita sér aš neytendavörum og mun žaš vera ein helsta įstęšan fyrir sölunni į Elkem.

markus-wallenberg-painting.jpg

Žaš sem er žó kannski athyglisveršast ķ žessu öllu saman, er sś stašreynd aš öll žessi fyrirtęki eiga upphaf sitt og uppgang aš žakka fjįrfestingum auškżfingsins Marcus Wallenberg. Wallenberg kom aš stofnun bęši Norsk Hydro og Elkem. Og hann var virkur ķ stjórn fyrirtękjanna allt fram til įrsins 1942, en žį var hann oršinn rétt tęplega įttręšur.

Marcus var ekki ašeins lykilmašur viš fjįrmögnun fyrirtękjanna; ķ nęstum fjóra įratugi  įtti hann tvķmęlalaust mestan žįtt allra ķ įrangursrķkri starfsemi žeirra. Og žį ekki sķst aš koma žeim klakklaust ķ gegnum kreppuįrin.

Svo viršist sem Einari Ben hafi ekki komiš til hugar aš tala viš Wallenberg, žegar hann leitaši fjįrfesta til aš virkja Žjórsį. A.m.k. kom aldrei til žess aš Einari tękist aš lįta drauma sķna rętast um byggingu stórvirkjana og išnvęšingu į Ķslandi. En EF Marcus Wallenberg hefši fengiš įhuga į Ķslandi mį velta fyrir sér hvort hér vęru žį til stórfyrirtęki į sviši orku og stórišju, sem nś myndu starfa um allan heim?

oslofjorden_bispevika.jpg

Į fallegum sķšsumardegi ķ september sem leiš (2010) sat Orkubloggarinn, įsamt öšrum landa, į fundi meš tveimur žaulreyndum framkvęmdastjórum Hydro ķ höfušstöšvum fyrirtękisins viš kyrrlįtan Oslófjöršinn. Og žegar menn voru aš ljśka fundinum stóšst bloggarinn ekki mįtiš, aš spyrja žessa gömlu jaxla hvort andi Sam Eyde svifi žarna enn yfir vötnum?

Žeir svörušu žvķ til aš starfsfólk Hydro vęri vissulega mešvitaš um Eyde - en aš žaš vęri žó miklu fremur Marcus Wallenberg sem vęri mönnum žarna innblįstur. Žaš virtist ekkert vefjast fyrir žessum gegnheilu sósķal-demókratķsku Norsurum aš višurkenna žaš aš nokkrar helstu grundvallarstoširnar ķ norsku atvinnulķfi séu aš miklu leyti sęnskum kapķtalista aš žakka! 

Žaš er einnig athyglisvert aš innan Elkem viršast menn mjög sįttir meš eigendaskiptin og aškomu Kķnverja. Nś į föstudaginn sem leiš fékk Orkubloggarinn t.a.m. tölvupóst frį forstjóra eins af fyrirtękjunum innan Elkem-samsteypunnar, žar sem sį hinn sami hafši į orši aš nś sęi Elkem fram į bjartari tķma. Kķnverjarnir séu nefnilega miklu įhugasamir um nżtingu sólarorku heldur en Orkla var - og aš žeir muni vafalķtiš ętla sér aš efla kķsilframleišslu Elkem enn frekar.

elkem-world.png

Stašreyndin er samt sś aš Elkem mun ekki mikiš lengur fį raforkuna ķ Noregi į žvķ gjafverši sem lengi hefur veriš. Nżveriš seldi Elkem virkjanir ķ sinni eigu ķ Noregi (virkjanir sem hvort sem er voru aš nįlgast lok nżtingartķmans) og žegar nśverandi langtķmasamningar Elkem renna śt (upp śr 2020) er flest sem bendir til žess aš verksmišjur Elkem muni žį smįm saman hverfa frį gamla heimarķkinu. Til annarra landa sem bjóša hagstęšara raforkuverš. Og žaš įn tillits til žess hver į fyrirtękiš.

Žaš er reyndar mögulegt aš Elkem muni žį horfa til Ķslands sem góšrar stašsetningar fyrir kķsilišnašinn sinn. Stóra spurningin er bara hvaša raforkuverš žeir treysta sér til aš borga? Verš sem vęri jafnvel 40-60% hęrra en įlbręšslurnar hér borga, kann aš vera įhugavert fyrir Elkem. Kannski verst hvaš žeir eru oršnir góšu vanir ķ Jįrnblendiverksmišjunni į Grundartanga?

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Óskar Žorkelsson

takk fyrir skemmtilegt og fróšlegt innlit ķ norska išnašarsögu :)

Óskar Žorkelsson, 16.1.2011 kl. 09:19

2 identicon

Sęll og takk fyrir samantekt - skżrt og skorinort, en ég er ekki sammįla žér ķ aš starfsfólk Hydro lķti į Wallenberg sem stęrri frumkvöšul aš stofnun Hydro en Sam Eyde. Ég įtti žess kost aš vinna viš skipulag og framkvęmd 100 įra afmęlis Hydro į įrunum 2004 og 2005. Ég gróf mig igegn um sögu žessa merka félags og bjó mešal annars um tķma ķ gömlu admin hśsunum sem Hydro į ķ bęši Rjukan og ķ Notodden. Žaš var engin vafi af hvaš mér fannst aš allir žeir mörgu sem ég kynntist talaši viš į žessu ferli mķnu litu į Sam Eyde sem ašal frumkvöšul og primus motor ķ uppafi og į fyrstu įrum félagsins.

Sigurjon Einarsson (IP-tala skrįš) 16.1.2011 kl. 09:59

3 Smįmynd: Ketill Sigurjónsson

Žarna var vel aš merkja bara um aš ręša skošun tveggja gamalla jįlka, sem kannski alls ekki endurspegla skošun starfsfólksins almennt. En munum aš Sam Eyde var į sķnum tķma bolaš śtśr stjórn Hydro. Wallenberg og fleirum žótti karlinn erfišur.

Ketill Sigurjónsson, 16.1.2011 kl. 13:04

4 Smįmynd: Rafn Haraldur  Siguršsson

Flott fęrsla hjį žér, afar įhugavert.

Rafn Haraldur Siguršsson, 16.1.2011 kl. 18:54

5 identicon

Flott fęrsla. Er diggur lesandi eftir aš hafa rekist į bloggiš hjį žér fyrir tilviljun. Įhugaveršar pęlingar sem alltaf.

Hjalti R (IP-tala skrįš) 16.1.2011 kl. 23:54

6 Smįmynd: Gśstaf Nķelsson

Įhugaverš samantekt hjį žér Ketill,en hefur saga žessara fyrirtękja ekki veriš skrįš?

Kann aš vera aš sömu "sveitakallasjónarmišin" og nś eru rķkjandi (vonandi tķmabundiš į Ķslandi) hafi komiš ķ veg fyrir orkunżtingu į Ķslandi fyrr en varš?

Hins vegar hef ég engan sérstakan įhuga į žvķ aš kommśnistarķkiš Kķna beini sjónum sķnum til Ķslands, žótt sumir ašrir kunni aš lįta žvķ vel.

Gśstaf Nķelsson, 16.1.2011 kl. 23:58

7 identicon

Śr žvķ veriš var aš minnast į Einar Ben og hans orkumįlasögu žį er ekki śr vegi aš rifja dįlķtiš upp. Į tķmum Einars Benediktssonar skįlds, og annarra frumkvöšla ķ orkumįlum var önnur stefna uppi, žį var litiš į raforkuframleišslu  sem gróšatękifęri einkaašila.  Žetta gerbreyttist žegar Franklin D. Roosvelt bandarķkjaforseti notaši žaš tękifęri sem orkunżtingin bauš upp į til aš rķfa Bandarķkin upp śr kreppunni miklu. Ašferšin var einföld. Rķkiš byggši virkjanir śt um allt og seldi raforkuna į almennan markaši į kostnašarverši. Išnašurinn tók stórstķgum framförum og meš žetta fyrir augunum tóku flest Evrópurķki upp sömu stefnu. Rķkisorkurisarnir ķ Evrópu litu dagsins ljós. Orkufrek išnfyrirtęki höfšu ķ öndveršu byggt eigin orkuver og héldu žvķ įfram, en smįm saman minnkaši bygging orkuvera į žeirra vegum en ķ stašinn fengu žau  raforku į verši sem tók tillit til lęgri dreifingarkostnašar og lengri nżtingartķma žeirra en annarra notenda. En einn galli var į žessu. Žegar gamlar verksmišjur voru lagšar nišur sat orkusalinn eftir meš sįrt enniš og oftar en ekki töluvert tap. Žvķ var ķ upphafi stórišjuvęšingar į Ķslandi mörkuš sś stefna aš selja raforkuna ķ stórišju į kostnašarverši meš litlu įlagi, en fį ķ stašinn kaup­tryggingu sem grķpa mįtti til ef orkukaup hęttu. Žetta reyndist gęfuspor enda hefur ķ stórišju­rekstri hér, varla falliš śr einn einasti dagur mešan erlendis er allt ašra sögu aš segja. Samkeppnishęft verš til stórišjunnar fékkst aušveldlega ķ byrjun meš žvķ aš byggja stęrri virkjanir sem framleiddu ódżrt į hverja orkueiningu og seldu inn į almennan markaš. Žį žurfti almenningur ekki aš sętta sig viš dżrari orku frį smęrri virkjunum. Žessi samnżting orkuvera gekk mjög vel mešan almenni markašurinn var af sömu stęršargrįšu og stórišjan. Hefur veriš sżnt fram į aš orkuverš til almennings į Ķslandi hefur veriš hóflegt  og ķ raun lękkaš vegna žessa. Annaš mįl er žaš aš žessari sögu lżkur meš byggingu Kįrahjnśkavirkjunar. Žetta eru ķslensk stjórnvöld bara ekki bśin aš skilja heldur skilgreina sķna orkustefnu śt frį trśarkreddum sem aldrei hafa įtt neina stoš ķ raunveruleikanum

Jónas Elķasson (IP-tala skrįš) 18.1.2011 kl. 20:04

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband