ENRON

"Fucking smart!" Samkvęmt vef Bandarķsku fangelsismįlastofnunarinnar situr Jeff Skilling, fyrrum forstjóri Enron, ķ Englewood-fangelsinu ķ Kólóradó. Og įętlaš aš hann losni žašan śt 21. febrśar 2028 (nema aš įfrżjunardómstóll breyti dómnum).

Ķ tilefni žess aš Sjónvarpiš sżnir ķ kvöld (sunnudagskvöld) myndina fręgu um Enron, ętlar Orkubloggiš aš leyfa sér aš endurbirta hér fęrslu frį žvķ ķ sumar sem leiš. Fęrslan sś var um Enron og birtist hér į blogginu 27. jśnķ ķ fyrra.

glitnir_neo

Žį voru enn fįeinir mįnušir ķ bankahruniš į Ķslandi. En Orkubloggarinn var bśinn aš spį rétt fyrir um olķuveršshękkanirnar ķ įrsbyrjun 2008. Og lķka bśinn aš fullyrša viš vini sķna hér į Klakanum góša, aš hér fęri senn tiltekinn banki į hausinn.

En žaš skal fśslega višurkennt aš Orkubloggiš óraši ekki fyrir hinu algera hruni ķslenska fjįrmįlakerfisins. Samt er eins og umrędd fęrsla hafi nś į sér einhvern fyrirbošablę. En hér kemur sem sagt fęrslan: 

Byrjum frįsögnina af Enron meš nokkuš svo dramatķskum upphafsoršum: "The pain is overwhelming. Please try to forgive me. Cliff"

Enron_Lay&Skilling

Žó svo Enron geti rakiš rętur sķnar allt til įrsins 1932, hefst saga hins eina og sanna ENRON įriš 1986. Žegar Ken Lay (f. 1942) varš forstjóri og stjórnarformašur fyrirtękisins.

Žį var Enron tiltölulega hefšbundiš orkudreifingarfyrirtęki, en varš fljótlega umsvifamikiš ķ orkuframleišslu og eignašist orkuver viša um heim. Žaš var ekki sķst nż löggjöf um frjįlsari orkuvišskipti ķ Bandarķkjunum, sem gerši Enron kleyft aš vaxa hratt; löggjöf sem Enron hafši eytt miklum tķma og peningum ķ aš nį fram.

Hinn ašalleikarinn ķ Enron-hneykslinu, Jeff Skilling (f. 1953), vann fyrst meš fyrirtękinu sem rįšgjafi, ķ verkefni um aš koma į fót futures-markaši meš gas. Ken Lay leist afar vel a žennan unga og metnašarfulla mann og réš Skilling til Enron įriš 1990. Žar kleyf hann hratt upp metoršastigann; varš ašstošarforstjóri Enron 1997 og forstjóri 2001.

Skilling_happy

Ken Lay og Skilling voru fljótir aš įtta sig į möguleikanum sem Internetiš bauš upp į. Enron var eitt af fyrstu fyrirtękjunum til aš bjóša upp į višskipti meš hrįvöru ķ gegnum Netiš. Ein af fręgum afuršum Enron voru "vešurafleišurnar". Žaš kann aš hljóma ęvintżralega aš eiga višskipti meš vešur, ef svo mį segja. En ķ reynd voru žetta afleišur sem nżttust vel i višskiptum meš żmsar landbśnašarafuršir. Enda afhending į žeim oft mjög hįš vešri į ręktunartķmanum. Og višskiptakerfi Enron į Netinu (EnronOnline), varš afar vinsęlt og var nżtt af flestum orkufyrirtękjum Bandarķkjanna. Žetta skapaši Enron miklar tekjur.

Žeir Jeff Skilling og Ken Lay uršu holdgervingar fyrir žaš hvernig ętti aš žróa og reka stórfyrirtęki nśtķmans. Óbilandi sjįlfstraust Skilling's hreif marga og hann var einfaldlega įlitinn snillingur.

Fręg er sagan af žvķ žegar Skilling sótti um aš komast i MBA nįm viš Harvard. Ķ vištalinu vegna umsóknarinnar, į hann m.a. aš hafa veriš spuršur hvort hann vęri klįr nįungi. Skilling er sagšur hafa glott hressilega og svaraš aš bragši: "I'm fucking smart!". Og hann var nokkuš klįr. Śtskrifašist meš MBA frį Harvard 1979 og var einn af žeim hęstu ķ bekknum. Og undir hans stjórn varš Enron ein helsta stjarnan ķ bandarķsku višskiptalķfi.

enron_logo

Skilling įtti svo sannarlega efni į žvķ aš vera glašhlakkalegur, lķkt og hann er į myndinni hér aš ofan. Og efst, žar sem hann er meš lęriföšur sķnum, Ken Lay. Į tķunda įratugnum var Enron hvaš eftir annaš utnefnt fręknasta og framsęknasta fyrirtęki Bandarķkjanna. Slķkar śtnefningar fékk fyrirtękiš t.d. frį Fortune ķ sex įr samfleytt!

En hvar lįgu svikin hjį Enron? Til aš gera langa sögu stutta voru žau einkum tvenns konar.

Annars vegar voru samningar um grķšarlega orkusölu o.fl., sem nįšu langt fram ķ tķmann, bókfęršir eins og öll salan hefši žegar įtt sér staš. M.ö.o. voru bókfęršar himinhįar tekjur, sem ķ reynd voru hvorki oršnar til, né vissa um hvert veršiš nįkvęmlega yrši žegar salan ętti sér staš. Fyrir vikiš var Enron aš skila miklu meiri tekjum og hagnaši į pappķrunum, en raunverulegt var.

enron_Lay_Liar

Hinn žįttur svikamyllunnar fólst ķ beinum blekkingum. Žegar stefna fór ķ žaš, aš Enron gęti ekki stašiš viš skuldbindingar sķnar, fóru stjórnendurnir aš selja bréfin sķn ķ fyrirtękinu ķ stórum stķl. Įn žess aš tilkynna um žaš, eins og lög kveša į um. Og žegar oršrómur fór į kreik um aš ekki vęri allt meš felldu hjį Enron, bęttu žeir um betur meš žvķ aš fullvissa markašinn um aš allt vęri ķ stakasta lagi og mikill vöxtur framundan.

Sennilega hefur Netbólan hjįlpaš Enron ķ žessum feluleik. Markaširnir voru spinnegal og allt virtist verša aš peningum. Menn uggšu ekki aš sér og gleymdu aš spyrja ešlilegra spurninga. Žar aš auki var sannleikurinn vel falinn hjį Enron meš flóknu neti fyrirtękja um allan heim. Og samkvęmt endurskošendum Enron, sem var hiš stóra og virta endurskošunarfyrirtęki Arthur Andersen, var bókhald Enron ķ stakasta lagi. Žetta notušu žeir Lay og Skilling til aš blekkja markašinn įfram.

En svo hrundi spilaborgin. Sumir fjįrmįlamenn voru byrjašir aš klóra sér ķ höfšinu yfir reikningsskilum Enron žegar įriš 2000. Og skyndilega byrjušu hlutabréfin aš sveiflast mun meira ķ verši en veriš hafši fram til žessa. Inn ķ umręšuna blandašist gagnrżni į Enron vegna rafmagnsvandręša ķ Kalifornķu og sögur voru į kreiki um slęmt gengi fyrirtękisins į Indlandi.

Enron_whole

Sķšar kom ķ ljós aš žeir Skilling og Lay voru žegar byrjašir aš selja mikš af hlutabréfum sķnum ķ fyrirtękinu. Sérstaklega eftir mitt įr 2000 žegar hlutabréfaverš Enron nįši miklum hęšum og fór i 90 USD. En neikvęša umręšan var byrjuš. Og žó svo Lay ķtrekaš stašhęfši aš bśast mętti viš enn frekari vexti og aš hlutabréf ķ Enron myndu örugglega fara ķ 150 USD, lękkaši nś hlutabréfaverš Enron hratt. Sumir héldu reyndar aš nś vęri komiš gott kauptękifęri og fjįrfestu enn meira ķ Enron. Ekki sķst fólk sem treysti Ken Lay.

Sumariš 2001 fer skrišan almennilega af staš. Starfsfólk hjį Arthur Andersen fer aš rżna betur ķ bókhald Enron og leita eftir śtskżringum į tilteknum višskiptafęrslum. Skilling segir skyndilega af sér um mišjan įgśst (af "persónulegum įstęšum"), en Lay fullvissar bęši starfsfólk og fjįrfesta um aš allt sé ķ stakasta lagi og Enron hafi ekki ašhafst neitt ólöglegt. En boltinn rśllar įfram - žó svo hryšjuverkaįrįsirnar 11. september 2001 beini athygli fjölmišla annaš. Rannsókn er hafin į bęši Enron og lķka į Arthur Andersen. Hlutabréf ķ Enron halda įfram aš falla og fara ķ 15 dollara ķ október.

enron_5

Ķ desemberbyrjun 2001 er Enron lżst gjaldžrota. Fyrirtęki meš yfir 20 žśsund starfsmenn, sem fįeinum mįnušum fyrr hafši tilkynnt um 50 milljarša dollara tekjur og hafši enn einu sinni sprengt allar vęntingar. En nś var balliš bśiš. Žetta reyndist stęrsta gjaldžrot ķ sögu Bandarķkjanna.

En hvernig gat žetta gerst. Margir hafa bent į tengsl ęšstu manna Enron viš Bush-stjórnina og aš fyrirtękiš hafi notaš fjįrmagn sitt til aš nį fram lagabreytingum, sem beinlķnis voru hagstęšar fyrirtękinu.

Ken Lay var mikill vinur bęši Bush og Cheney varaforseta. Lķklega hefši mįliš valdiš žeim miklum erfišleikum, ef ekki hefšu komiš til hryšjuverkin ķ Bandarķkjunum į sama tķma og Enron-mįliš var ķ hįmarki.

Žetta er oršin nokkuš löng fęrsla. Enda mįliš bęši flókiš og umsvifamikiš og einungis rakiš hér ķ algerum skeytastķl. En ekki veršur viš Enron skiliš, įn žess aš minnast į örlög ašalleikarana.

Enron_KenLayin Cuffs

Ķ maķ 2006 var Ken Lay fundinn sekur ķ flestum įkęruatrišunum. M.a. um stórfelldar bókhaldsfalsanir og fjįrsvik. Įkveša skyldi refsingu ķ október og var bśist viš aš hann fengi 20-30 įra fangelsi. En įšur en til žess kom fékk Lay hjartaįfall og varš brįškvaddur žį um sumariš. Sennilega į dįnarbśiš lengi eftir aš verjast skašabótakröfum vegna Enron-mįlsins.

Skilling var einnig dęmdur sekur, m.a. fyrir ólögmęt innherjavišskipti og falska upplżsingagjöf. Hann hóf afplįnun sķna į 24 įra fangelsisdómi ķ desember 2006 og spilar nś lķklega tennis daglangt ķ fangelsinu. Verjandi hans var fręgur bandarķskur lögfręšingur; Daniel Petrocelli.

Aš žvķ ég best veit į mįl Skilling's enn eftir aš fara fyrir įfrżjunardómstól.

Arthur Andersen var eitt af öflugustu endurskošunarfyrirtękjum ķ heimi. Meš 28 žśsund starfmenn ķ Bandarķkjunum og 85 žśsund alls um allan heim. Leifarnar af žessu bogna stolti er lķtil 200 starfsmanna endurskošunarstofa. Fjöldi hluthafa Enron tapaši stórfé og eftirlaunasjóšir starfsfólks uršu aš engu.

Enron_skillingcuffs

Żmsir af helstu stjórnendum Enron fengu fangelsisdóma. Žó mun styttri en žeir Lay og Skilling. Žaš er Skilling sem į myndinni er leiddur af alrķkislögreglumönnum fyrir dóm. Žess mį geta aš Skilling óskaši eftir aš ganga frjįls žar til nišurstaša fengist um įfrżjun hans. En dómarinn féllst ekki į žaš og sendi hann nįnast beint ķ steininn. Žetta er lķklega einhver dramatķskasti atburšur ķ bandarķskri višskiptasögu.

En örlög sumra voru enn sorglegri. Clifford Baxter (f. 1958) var hamingjusamur 2ja barna fašir og einn af framkvęmdastjórum Enron. Hann hafši hagnast mjög į sölu hlutabréfa ķ fyrirtękinu og eftir aš Enron-hneyksliš komst upp stóš hann frammi fyrir lķklegum įkęrum. Hann er sagšur hafa tekiš žaš mjög nęrri sér og žjįšst af žunglyndi.

Ķ janśar 2002 fannst Baxter lįtinn meš skotsįr ķ Bensinum sķnum, skammt frį heimilinu ķ Texas. Hann hafši skotiš sig meš skammbyssu.

Baxter var 43 įra žegar hann lést. Viš vitum ekki hvort hann var lķka "fucking smart". En hann var einn af örfįum stjórnendum innan Enron sem hafši maldaš ķ móinn vegna višskiptahįtta fyrirtękisins. Baxter skildi eftir sig handskrifaš kvešjubréf til konunnar sinnar:

Enron_clifford_baxter

"Carol, I am so sorry for this. I feel I just can't go on. I have always tried to do the right thing but where there was once great pride now it's gone. I love you and the children so much. I just can't be any good to you or myself. The pain is overwhelming. Please try to forgive me. Cliff"

Endum žetta į nótum endurnżjanlegrar orku. Eitt af fyrirtękjunum ķ Enron samsteypunni var Enron Wind. Eftir gjaldžrotiš var žaš selt General Electric. Sem kunnugt er, žį er GE ķ dag eitt af stęrstu fyrirtękjum heims ķ vindorku. En žaš er önnur saga.

----------------------------------------

Svo mörg voru žau orš Orkubloggsins frį žvķ ķ jśnķ sem leiš. Er mašur ósanngjarn aš sjį mörg sömu einkennin meš Enron og ķslensku fjįrmįlafyrirtękjunum, sem nś eru hrunin? Žaš sorglegasta er kannski aš heimildamyndin "Iceland - collapse of the financial Vikings" gęti fengiš Óskarinn. Og um leiš gert heiti landsins aš helsta skammaryrši ķ alžjóšlegu fjįrmįlalķfi um ókomna framtķš. Sofa mennirnir, sem žar bera mesta įbyrgš, ķ alvöru vel?

Ķ dag eru mörg fyrirtękjanna innan Enron-samsteypunnar rekin af nżjum eigendum undir nżjum fyrirtękjanöfnum. En žaš er svolķtiš erfitt fyrir land og žjóš aš skipta um nafn. Ķsland veršur lķklega įfram Ķsland. Viš munum žurfa aš skrśbba mikiš og lengi til aš nį aš hreinsa land og žjóš af syndum fjįrglęframannanna. En hvenęr mun sś hreinsun hefjast?


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Rakel Sigurgeirsdóttir

Takk fyrir žessa mjög svo upplżsandi samantekt!

Rakel Sigurgeirsdóttir, 1.3.2009 kl. 11:57

2 identicon

Heppileg tilviljun?

En įšur en til žess kom fékk Lay hjartaįfall og varš brįškvaddur žį um sumariš. Sennilega į dįnarbśiš lengi eftir aš verjast skašabótakröfum vegna Enron-mįlsins.

Fķn mynd, en Kenny Boy er sennilega ķ sólbaši ķ Praguay.

Gullvagninn (IP-tala skrįš) 2.3.2009 kl. 08:44

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband